Các báo cáo cho thấy, giai đoạn 2020-2022 chứng kiến sự bùng nổ của các cuộc thảo luận về giới trên không gian mạng, bao gồm các chủ đề như bình đẳng giới và nữ quyền. Tuy nhiên, song song với sự phát triển này, tình trạng bất bình đẳng giới vẫn tiếp diễn, thể hiện qua bạo lực trực tuyến, cũng như sự chênh lệch giới trong lĩnh vực công nghệ và kỹ thuật do những rào cản định kiến.
Sự phát triển của công nghệ mang lại cả cơ hội và thách thức. Một mặt, chuyển đổi số giúp phụ nữ có thêm điều kiện xây dựng tương lai tốt đẹp hơn. Mặt khác, các nội dung mang định kiến giới cũng lan truyền nhanh chóng hơn, làm gia tăng và củng cố những khuôn mẫu tiêu cực trong xã hội.
Một số tổ chức đã triển khai nhiều giải pháp nhằm thúc đẩy bình đẳng giới, như phát triển các công cụ hỗ trợ bằng trí tuệ nhân tạo, hay tạo điều kiện để phụ nữ và trẻ em gái tham gia vào đổi mới sáng tạo thông qua các hình mẫu khởi nghiệp tiêu biểu. Tuy vậy, thực tế cho thấy công nghệ số vẫn là “con dao hai lưỡi” khi vừa tạo cơ hội, vừa làm sâu sắc thêm bất bình đẳng nếu không được kiểm soát hiệu quả.
Theo báo cáo phân tích dữ liệu truyền thông, trong vòng một năm từ tháng 6/2021 đến tháng 5/2022, đã có hơn 620.000 nội dung liên quan đến bình đẳng giới được chia sẻ trên các nền tảng trực tuyến. Các cuộc thảo luận tập trung vào ba chủ đề chính: định kiến giới, bạo lực giới và vai trò việc nhà. Đáng chú ý, mức độ quan tâm tăng cao vào các dịp như 8/3 và 20/10.
Bên cạnh đó, ngày càng nhiều nền tảng mạng xã hội chất lượng do các nhóm trẻ vận hành đã góp phần định hình nhận thức cộng đồng về bình đẳng giới theo hướng tích cực hơn. Điều này phản ánh sự xuất hiện của một thế hệ mới sẵn sàng lên tiếng và thúc đẩy thay đổi.
Tuy nhiên, bất bình đẳng giới trên môi trường số vẫn là vấn đề đáng lo ngại. Theo các nghiên cứu quốc tế, tỷ lệ phụ nữ không có cơ hội tiếp cận Internet vẫn ở mức cao, và bạo lực trực tuyến đối với phụ nữ và trẻ em gái có xu hướng gia tăng, đặc biệt sau đại dịch COVID-19. Khoảng 38% phụ nữ hoạt động trực tuyến từng trải qua các hình thức bạo lực trên mạng.
Tại Việt Nam, dù đã có nhiều nỗ lực trong việc mở rộng khả năng tiếp cận công nghệ, nhưng việc sở hữu thiết bị chưa đồng nghĩa với việc khai thác hiệu quả công nghệ. Sự khác biệt về kỹ năng số và cơ hội tiếp cận công nghệ tiên tiến giữa nam và nữ vẫn tồn tại, đặc biệt trong các lĩnh vực như nông nghiệp và STEM.
Trong lĩnh vực công nghệ, dù tỷ lệ lao động nữ tại Việt Nam đạt khoảng 37% – cao hơn mức trung bình toàn cầu – nhưng phần lớn phụ nữ vẫn đảm nhiệm các vị trí phi kỹ thuật như hành chính, marketing hay nhân sự, thay vì các công việc cốt lõi như phát triển phần mềm.
Cùng với đó, nội dung trên mạng xã hội cũng đặt ra nhiều vấn đề. Bên cạnh những tiến bộ của báo chí và truyền thông chính thống, các nội dung tự sản xuất trên các nền tảng như YouTube, TikTok hay Facebook vẫn còn tồn tại nhiều quan điểm sai lệch, góp phần củng cố định kiến giới. Những nội dung này có thể ảnh hưởng tiêu cực đến nhận thức và hành vi của người dùng, đặc biệt là giới trẻ.
Dù vậy, một tín hiệu tích cực là cộng đồng mạng ngày càng có xu hướng phản biện lại những nội dung mang tính phân biệt giới. Nhiều ý kiến tiêu cực đã nhanh chóng bị chỉ trích và điều chỉnh, cho thấy sự thay đổi trong nhận thức xã hội.
Các chuyên gia nhận định, để thúc đẩy bình đẳng giới trong thời đại số, cần có sự thay đổi từ gốc, bắt đầu từ giáo dục, truyền thông và các công cụ hỗ trợ sáng tạo nội dung. Việc ứng dụng trí tuệ nhân tạo trong phân tích và điều chỉnh nội dung quảng cáo theo hướng nhạy cảm giới là một trong những giải pháp đáng chú ý.
Bên cạnh đó, cần tạo điều kiện để phụ nữ tham gia sâu hơn vào các lĩnh vực công nghệ, đặc biệt là STEM. Thực tế cho thấy, sự tham gia bình đẳng của phụ nữ không chỉ góp phần thúc đẩy đổi mới sáng tạo mà còn mang lại hiệu quả kinh tế cao hơn cho doanh nghiệp và xã hội.
Các tổ chức quốc tế cũng nhấn mạnh rằng, để chuyển đổi số thành công, cần đảm bảo mọi người đều có cơ hội tham gia, đặc biệt là phụ nữ và trẻ em gái. Điều này đòi hỏi các chính sách phù hợp, xóa bỏ rào cản giới, đồng thời tăng cường đào tạo kỹ năng số và định hướng nghề nghiệp.
Có thể thấy, trong bối cảnh chuyển đổi số đang diễn ra mạnh mẽ, bình đẳng giới không chỉ là mục tiêu xã hội mà còn là yếu tố then chốt quyết định sự phát triển bền vững. Khi phụ nữ được trao quyền và tham gia đầy đủ, quá trình đổi mới sáng tạo và phát triển kinh tế – xã hội sẽ trở nên toàn diện và hiệu quả hơn.
Mai Khanh
