Khi phụ nữ ngày càng có nhiều quyền lựa chọn cho cuộc đời mình, làm mẹ đơn thân không còn chỉ là hệ quả của những đổ vỡ hôn nhân mà còn trở thành một quyết định chủ động của nhiều người trẻ. Tuy nhiên, giữa sự tự do của thời đại số và những chuẩn mực mới về hình ảnh người phụ nữ mạnh mẽ, đâu là ranh giới giữa lựa chọn cá nhân và những gánh nặng âm thầm phía sau?
Khi thiên chức làm mẹ không còn gắn chặt với khuôn mẫu gia đình truyền thống
Nếu như vài thập kỷ trước, hình ảnh một người phụ nữ nuôi con một mình thường gắn với những ánh nhìn ái ngại, những lời bàn tán hay sự mặc định rằng đó là một cuộc đời nhiều bất hạnh, thì ngày nay, cùng với sự phát triển của xã hội hiện đại và kỷ nguyên số, khái niệm “mẹ đơn thân” đã mang nhiều sắc thái khác.
Những người mẹ đơn thân của thế hệ mới không chỉ là những phụ nữ đi qua đổ vỡ hôn nhân, mất đi người bạn đời hay rơi vào hoàn cảnh bất khả kháng. Một bộ phận phụ nữ hiện đại lựa chọn bước vào hành trình làm mẹ bằng sự chủ động: Họ có công việc ổn định, khả năng tài chính, sự độc lập về tư tưởng và tin rằng mình đủ khả năng để nuôi dưỡng một đứa trẻ mà không nhất thiết phải bước vào một cuộc hôn nhân.
Sự phát triển của công nghệ và mạng xã hội cũng tạo ra những thay đổi lớn trong cuộc sống của những người mẹ đơn thân. Chỉ với một chiếc điện thoại thông minh, họ có thể làm việc từ xa, kinh doanh trực tuyến, tìm kiếm kiến thức nuôi dạy con, tham gia các hội nhóm chia sẻ kinh nghiệm và kết nối với những người có hoàn cảnh tương tự.
Từ những định kiến trong quá khứ đến sự chủ động trong thời đại số, hình ảnh mẹ đơn thân ngày nay đang được nhìn nhận với nhiều góc nhìn đa chiều hơn
Trên các nền tảng mạng xã hội, không khó để bắt gặp những câu chuyện về các “single mom” thành công: Ban ngày làm nhân viên văn phòng, buổi tối kinh doanh online; có người trở thành nhà sáng tạo nội dung, có người xây dựng thương hiệu cá nhân và kiếm thêm thu nhập từ chính không gian số. Họ xuất hiện với hình ảnh mạnh mẽ, tự tin, vừa chăm sóc con chu đáo, vừa theo đuổi sự nghiệp riêng.
Chính những hình ảnh ấy đã góp phần làm thay đổi cách nhìn của xã hội về mẹ đơn thân. Từ một nhóm dễ bị tổn thương và chịu nhiều định kiến, họ dần được nhìn nhận như những người phụ nữ bản lĩnh, dám chịu trách nhiệm với lựa chọn và cuộc đời của mình.
Tuy nhiên, phía sau những bức ảnh rạng rỡ trên mạng xã hội hay những câu chuyện truyền cảm hứng được chia sẻ công khai, không phải lúc nào cuộc sống của mẹ đơn thân cũng màu hồng.
Chị Mai Anh (35 tuổi, Hà Nội), một nhân viên truyền thông, từng nghĩ rằng sau khi kết thúc cuộc hôn nhân kéo dài gần 10 năm, điều khó khăn nhất sẽ là vượt qua cú sốc tinh thần. Nhưng chỉ khi chính thức trở thành người duy nhất chịu trách nhiệm cho cuộc sống của con, chị mới hiểu rằng hành trình phía trước còn nhiều thử thách hơn.
“Ngày trước, dù vợ chồng có mâu thuẫn đến đâu thì vẫn có người thay mình đón con, đưa con đi học, trông con lúc mình ốm. Khi chỉ còn một mình, tôi gần như không cho phép bản thân được gục ngã. Có những hôm sốt vẫn phải cố gắng dậy chuẩn bị bữa sáng cho con rồi đi làm, bởi nếu mình nghỉ thì mọi thứ trong nhà cũng dừng lại”, chị chia sẻ.
Không chỉ gánh trách nhiệm kinh tế, người mẹ đơn thân còn phải đảm nhận cùng lúc nhiều vai trò: là người chăm sóc, người giáo dục, người bảo vệ và đôi khi còn phải thay cả hình bóng người cha trong quá trình trưởng thành của con.
Đó là lý do nhiều phụ nữ dù có vẻ ngoài mạnh mẽ vẫn luôn mang trong lòng những khoảng lặng khó gọi thành tên.
Một khảo sát thực tế cho thấy, áp lực lớn nhất của nhiều người mẹ đơn thân không đơn thuần là kiếm tiền mà là cảm giác luôn phải hoàn hảo. Họ sợ con thiếu thốn vật chất, sợ con tổn thương tâm lý vì không có một gia đình đủ đầy như bạn bè, sợ những quyết định của mình trong quá khứ ảnh hưởng đến tương lai của con.
Đặc biệt trong thời đại số, áp lực ấy đôi khi còn lớn hơn khi mạng xã hội vô tình tạo ra những tiêu chuẩn hoàn hảo về hình ảnh người mẹ hiện đại: phải xinh đẹp, thành công, độc lập tài chính và luôn tích cực.
Có những người mẹ mỗi ngày đăng tải hình ảnh vui vẻ cùng con lên mạng xã hội, nhưng khi màn hình điện thoại tắt đi, họ lại một mình đối diện với nỗi lo tiền học, tiền nhà, những cơn sốt bất ngờ của con lúc nửa đêm hay sự trống trải trong những ngày lễ Tết.
Những “gánh nặng vô hình” ấy ít khi được kể ra bởi nhiều bà mẹ đơn thân cho rằng, một khi đã lựa chọn con đường này, họ phải học cách mạnh mẽ.
Tiến sĩ tâm lý Lý Thị Mai (công tác tại Hội Khoa học Tâm lý – Giáo dục Việt Nam) cho biết, hành trình làm mẹ đơn thân luôn không hề dễ dàng, khối lượng công việc hiện tại đồng nghĩa với sự trả giá cho sợi dây đứt gãy được đề cập từ đầu.
“Con cái chính là mảnh ghép hoàn hảo của bậc làm cha mẹ nếu chúng ta hiểu được giá trị của sự yêu thương”, tiến sĩ Lý Thị Mai nhận xét.
Sự thay đổi trong cách nhìn nhận của xã hội đối với mẹ đơn thân là một bước tiến của thời đại. Tuy nhiên, việc coi đó như một “xu hướng” hay một lựa chọn dễ dàng lại là một góc nhìn thiếu đầy đủ.
Bởi đằng sau hai chữ “tự do” luôn là trách nhiệm rất lớn. Một đứa trẻ cần nhiều hơn những điều kiện vật chất; các em cần được nuôi dưỡng trong môi trường có tình yêu thương, sự đồng hành và những nền tảng cảm xúc vững chắc.
Việc trở thành mẹ đơn thân, dù là chủ động hay bị hoàn cảnh đưa đẩy, chưa bao giờ chỉ là quyết định của một khoảnh khắc. Đó là một hành trình kéo dài hàng chục năm với vô số sự đánh đổi mà người phụ nữ phải chuẩn bị trước khi bước vào.
Một mình có thể lo cả thế giới? – Bản lĩnh và những khoảng trống không thể lấp đầy
Sau cuộc hôn nhân đổ vỡ cách đây 6 năm, chị Minh Thu (38 tuổi, Hà Nội) từng trải qua khoảng thời gian gần như mất phương hướng. Khi cuộc sống gia đình khép lại, chị không chỉ đối diện với những tổn thương cảm xúc mà còn phải bắt đầu học cách làm trụ cột kinh tế, tự đưa ra mọi quyết định và chịu trách nhiệm hoàn toàn với hai con nhỏ.
Những ngày đầu, chị nghĩ rằng mình sẽ không thể vượt qua. Nhưng thay vì chìm trong sự tuyệt vọng, chị chọn cách lao vào công việc. Ban ngày đứng lớp tại một trung tâm ngoại ngữ, buổi tối chị nhận dạy học trực tuyến, dịch tài liệu và tận dụng các nền tảng số để tìm kiếm thêm khách hàng.
“Có những ngày tôi làm việc từ sáng sớm đến tận khuya. Mọi người nhìn vào bảo tôi quá tham công tiếc việc, nhưng chỉ có người trong cuộc mới hiểu rằng mình không có quyền dừng lại. Hai đứa con chính là động lực để tôi tiếp tục cố gắng”, chị Minh Thu tâm sự.
Cũng giống như nhiều người mẹ đơn thân khác trong thời đại số, công nghệ vừa là cơ hội vừa là cứu cánh giúp chị có thêm thu nhập. Nếu như trước đây, một người phụ nữ một mình nuôi con thường bị giới hạn bởi công việc cố định và thời gian làm việc cứng nhắc thì ngày nay, họ có nhiều lựa chọn hơn: làm việc trực tuyến, kinh doanh trên các nền tảng thương mại điện tử, xây dựng thương hiệu cá nhân hay nhận những công việc tự do thông qua Internet.
Thế nhưng, sự thuận lợi ấy không đồng nghĩa với việc gánh nặng giảm đi. Trái lại, ranh giới giữa công việc và gia đình gần như bị xóa nhòa. Một người mẹ có thể đang trả lời email công việc lúc nửa đêm trong khi vẫn phải thức dậy nhiều lần để chăm con ốm.
Chị Minh Thu kể rằng khoảng thời gian duy nhất ba mẹ con thật sự dành trọn cho nhau thường chỉ là bữa cơm tối và vài câu chuyện trước giờ đi ngủ.
“Các con hiểu mẹ đang cố gắng vì tương lai của cả nhà. Có lần con trai nói vui rằng mẹ giống như có ba cái đầu và sáu cánh tay. Nghe con nói tôi vừa buồn cười vừa chạnh lòng, bởi đằng sau sự giỏi giang mà mọi người nhìn thấy là rất nhiều lúc mệt mỏi nhưng không thể than”, chị chia sẻ.
Không ít mẹ đơn thân ngày nay lựa chọn biến những khó khăn thành động lực phát triển bản thân. Chị Hoàng Lan (42 tuổi, Phú Thọ), một chủ doanh nghiệp nhỏ trong lĩnh vực dịch vụ vận tải, là một ví dụ.
Sau khi ly hôn, mỗi ngày của chị bắt đầu từ 5 giờ sáng. Chị đưa ba con đến trường, sau đó đến công ty. Giờ nghỉ trưa, thay vì nghỉ ngơi, chị tranh thủ gặp đối tác, xây dựng những dự án kinh doanh mới. Khi các con đi ngủ, chị lại tiếp tục xử lý công việc.
“Ngày trước tôi nghĩ làm một mình là bất hạnh, nhưng sau này tôi nhận ra việc cố gắng để tự chủ về tài chính cũng là một niềm vui. Tôi không muốn các con nhìn mẹ như một người luôn than thở. Tôi muốn các con thấy rằng khó khăn có thể khiến con người mạnh mẽ hơn”, chị Hoàng Lan nói.
Từ một vài ý tưởng kinh doanh nhỏ, chị từng bước xây dựng được công việc riêng, tạo thu nhập ổn định để nuôi dạy ba con. Với chị, thành công lớn nhất không phải là kiếm được bao nhiêu tiền mà là việc các con lớn lên ngoan ngoãn, hiểu chuyện và biết yêu thương mẹ.
Những câu chuyện như chị Minh Thu hay chị Hoàng Lan phản ánh một diện mạo mới của người mẹ đơn thân trong xã hội hiện đại: độc lập hơn, chủ động hơn và có nhiều công cụ để tự tạo ra cơ hội cho mình.
Tuy nhiên, theo ông Đào Lê Hòa An – chuyên gia tâm lý Hội Tâm lý học xã hội Việt Nam, sự mạnh mẽ ấy cần được nhìn nhận một cách đầy đủ.
Tuy nhiên, chuyên gia này cũng mở rộng thêm để trọn vẹn vấn đề, dù “một tay” có vững chãi về kinh tế, có độc lập về tài chính đến đâu chăng nữa, thì sâu thẳm cuộc sống của mẹ đơn thân ít nhiều vẫn có chông chênh.
“Dù rằng họ rất giỏi giang, ẩn sâu trong nhu cầu của phụ nữ vẫn cần nhận được sự chở che, luôn yếu mềm trước một ai đó có thể “bắt đúng cảm xúc” của mình. Cho nên cũng cần phân biệt sự mạnh mẽ, bản lĩnh ở góc độ nhất định, chứ không phải khẳng định tất cả”.
Khoảng trống trong hành trình nuôi dạy con giữa thời đại AI và mạng xã hội
Nếu áp lực kinh tế là điều dễ nhìn thấy nhất đối với mẹ đơn thân, thì những khó khăn trong việc giáo dục con lại là gánh nặng âm thầm hơn.
Trong thời đại số, trẻ em tiếp xúc với Internet, mạng xã hội, trí tuệ nhân tạo từ rất sớm. Cha mẹ không chỉ lo cho con có đủ cơm ăn áo mặc mà còn phải đồng hành cùng con trong việc kiểm soát nội dung, định hướng cảm xúc và hình thành nhân cách.
Đối với những gia đình chỉ có một người trực tiếp nuôi dưỡng, trách nhiệm ấy càng trở nên nặng nề.
Chị Thanh Vy (42 tuổi, Tuyên Quang) đã có gần một thập kỷ nuôi con gái một mình sau ly hôn. Điều khiến chị lo lắng nhất không phải là những khoản chi tiêu hàng tháng, mà là cảm giác bản thân không thể thay thế hoàn toàn vai trò của người cha.
“Nhiều lúc tôi rất nghiêm khắc với con vì nghĩ rằng mình phải vừa làm mẹ vừa làm cha. Tôi đặt nhiều kỳ vọng vào con, mong con học giỏi, ngoan ngoãn để bù đắp cho sự thiếu hụt trong gia đình. Nhưng rồi có thời điểm tôi nhận ra áp lực của mình lại vô tình khiến con khép kín hơn”, chị kể.
Có lần trong lúc dọn bàn học của con, chị đọc được những dòng chữ ngây ngô trong cuốn nhật ký nhỏ: “Con nhớ ba. Không biết bao giờ con mới được gặp ba”.
Những dòng chữ ấy khiến chị hiểu rằng dù có yêu thương con nhiều đến đâu, người mẹ vẫn khó có thể lấp đầy hoàn toàn những khoảng trống về mặt tình cảm.
TS Ngô Xuân Điệp, khoa tâm lý Trường đại học Khoa học xã hội và Nhân văn TP.HCM, cho biết các bạn trẻ có hướng chọn trong tương lai sẽ là một bà mẹ đơn thân – đây là quyết định tự do của mỗi người.
Tuy nhiên, TS Xuân Điệp cho rằng đứng ở góc độ phát triển tâm sinh lý của trẻ thì một đứa trẻ thiếu vắng tình thương của người cha, thậm chí không từng biết mặt người cha, không bao giờ được mẹ nhắc, kể về cha sẽ ít nhiều ảnh hưởng đến tâm tư, tình cảm cũng như sự phát triển của trẻ. Một bé gái sẽ luôn cần tình cảm bao bọc, che chở của người cha. Còn một bé trai sẽ cần một hình mẫu của một người đàn ông để bé học theo, phát triển. Với những trẻ thiếu vắng tình thương của cha từ bé sẽ khó khăn trong việc vượt qua những mốc cảm xúc trong đời sống sau này như trưởng thành cảm xúc chậm hơn so với bạn cùng tuổi.
Tự do lựa chọn nhưng không nên là một trào lưu
Sự phát triển của xã hội hiện đại mang đến cho phụ nữ nhiều quyền tự quyết hơn đối với cuộc đời mình. Việc lựa chọn trở thành mẹ đơn thân, trong nhiều trường hợp, là kết quả của sự độc lập về kinh tế, sự thay đổi trong quan niệm hôn nhân và khát khao được thực hiện thiên chức làm mẹ.
Nhưng điều đó không có nghĩa rằng làm mẹ đơn thân là một lựa chọn nhẹ nhàng hay nên được nhìn nhận như một xu hướng để chạy theo.
Mỗi đứa trẻ sinh ra đều cần được yêu thương, chăm sóc và đồng hành trong một môi trường tốt nhất có thể. Vì vậy, quyết định làm mẹ đơn thân cần xuất phát từ sự chuẩn bị kỹ lưỡng về tài chính, sức khỏe tinh thần, khả năng nuôi dạy con và sự sẵn sàng gánh vác trách nhiệm lâu dài.
Nhìn ở một góc độ khác, sự gia tăng hình ảnh những bà mẹ đơn thân thành công trên mạng xã hội cũng có thể tạo ra một ảo tưởng rằng chỉ cần có sự mạnh mẽ là có thể vượt qua tất cả. Nhưng sau những đoạn video truyền cảm hứng hay những bức ảnh hạnh phúc được đăng tải mỗi ngày vẫn là những đêm mất ngủ, những lần lo lắng về tiền bạc, những khoảng trống cảm xúc và nỗi cô đơn mà không phải ai cũng chia sẻ.
Xã hội ngày nay cần có cái nhìn cởi mở và nhân văn hơn với những người mẹ đơn thân. Thay vì định kiến hay thương hại, điều họ cần là sự tôn trọng, sự hỗ trợ về cơ hội việc làm, điều kiện chăm sóc con và một môi trường xã hội giúp những đứa trẻ không bị tổn thương bởi hoàn cảnh gia đình của mình.
Mẹ đơn thân trong thời đại số có thể tự do hơn trong lựa chọn, có nhiều công cụ hơn để xây dựng cuộc sống và có tiếng nói mạnh mẽ hơn trong xã hội. Nhưng đằng sau sự tự do ấy vẫn là một hành trình dài của trách nhiệm, sự hy sinh và những gánh nặng không dễ nhìn thấy.
Bởi suy cho cùng, điều làm nên sức mạnh của một người mẹ không nằm ở việc cô ấy có thể một mình gánh cả thế giới hay không, mà nằm ở cách cô ấy yêu thương, đồng hành và tạo dựng một tuổi thơ đủ đầy nhất có thể cho đứa con của mình.
Thực hiện: Chu Mạnh Hải