Từ việc bỏ quy định cấm đến trạng thái “không thừa nhận”, pháp luật Việt Nam đã có những bước chuyển nhất định đối với hôn nhân cùng giới. Tuy nhiên, khoảng trống pháp lý vẫn tồn tại, trong khi nhu cầu được công nhận của các cặp đôi LGBTQ+ ngày càng rõ rệt.
Những năm gần đây, các chiến dịch vận động như “Tôi đồng ý” hay nhiều hoạt động truyền thông xã hội đã góp phần đưa câu chuyện hôn nhân cùng giới trở lại bàn thảo luận công khai. So với giai đoạn trước, mức độ quan tâm của dư luận đặc biệt là người trẻ đã tăng lên đáng kể, phản ánh sự thay đổi trong nhận thức xã hội.
Theo quy định hiện hành, pháp luật Việt Nam không còn cấm kết hôn giữa những người cùng giới tính. Đây là điểm thay đổi quan trọng so với trước năm 2014, khi hôn nhân đồng giới từng bị cấm và xử phạt hành chính.
Tuy nhiên, Luật Hôn nhân và Gia đình năm 2014 vẫn giữ nguyên nguyên tắc: “Nhà nước không thừa nhận hôn nhân giữa những người cùng giới tính”. Điều này đồng nghĩa với việc các cặp đôi đồng giới có thể chung sống, tổ chức lễ cưới nhưng không thể đăng ký kết hôn và không được pháp luật bảo vệ như các cặp vợ chồng hợp pháp.
Theo các chuyên gia pháp lý, hệ quả của việc “không thừa nhận” là các mối quan hệ này thiếu ràng buộc pháp lý về tài sản, thừa kế, quyền đại diện hay các vấn đề liên quan đến con cái. Khi phát sinh tranh chấp, các bên thường phải giải quyết theo quy định dân sự thông thường, thay vì được điều chỉnh bởi luật hôn nhân và gia đình.
Trong bối cảnh hội nhập, nhiều quốc gia trên thế giới đã hợp pháp hóa hôn nhân cùng giới, tạo thêm áp lực so sánh và kỳ vọng thay đổi trong nước. Các cặp đôi LGBTQ+ tại Việt Nam ngày càng công khai hơn, đồng thời bày tỏ mong muốn được pháp luật công nhận để đảm bảo quyền lợi cơ bản.
Ở góc độ xã hội học, các chuyên gia nhận định nhận thức cộng đồng đã có chuyển biến tích cực. Người LGBTQ+ dần được nhìn nhận như một phần tự nhiên của xã hội, thay vì là nhóm “khác biệt” như trước đây. Tuy vậy, định kiến và sự kỳ thị vẫn tồn tại ở nhiều môi trường, từ gia đình, trường học đến nơi làm việc.
Một số nghiên cứu trong nước những năm gần đây cũng cho thấy mức độ chấp nhận cộng đồng LGBTQ+ đang tăng lên, đặc biệt ở nhóm dân số trẻ và tại các đô thị lớn. Tuy nhiên, sự thay đổi này chưa đồng đều giữa các vùng miền và thế hệ.
Trong một báo cáo của tổ chức iSEE và VESS năm 2022, ước lượng số người LGBT (tức người đồng tính, song tính, chuyển giới) tại Việt Nam chiếm khoảng 9 – 11% tổng dân số.
Theo TS Huỳnh Văn Chẩn, Trưởng khoa Công tác xã hội, Trường Đại học Khoa học xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia TP.HCM, Phó Chủ tịch Hội tâm lý học Việt Nam, cho rằng xã hội đang dần có cái nhìn thoáng hơn về tình yêu, hôn nhân giữa những người trong cộng đồng LGBT. Trong 20 năm qua, các quy định của pháp luật cũng dần “cởi” hơn đối với cộng đồng này. Đó là một tín hiệu đáng mừng. TS Huỳnh Văn Chẩn là chủ biên cuốn sách “Công tác xã hội với người đồng tính, song tính, chuyển giới” xuất bản năm 2021.
TS Huỳnh Văn Chẩn nhận định, với sự phát triển của xã hội Việt Nam, cộng đồng LGBT ngày càng được nhìn nhận như những thành viên tự nhiên, bình đẳng và đầy đủ của xã hội. Sự hội nhập của nhóm người này có thể được nhìn nhận như một phần tất yếu và tự nhiên trong sự phát triển văn hóa, đạo đức của xã hội Việt Nam.
Tuy nhiên, ông cũng đánh giá sự hội nhập này cũng gặp không ít trở ngại khi họ phải đối mặt với nguy cơ kỳ thị, phân biệt đối xử trong tương tác xã hội, giáo dục, việc làm. Bên cạnh đó, những quyền cơ bản của họ vẫn chưa được công nhận, cụ thể là quyền được kết hôn cùng giới và các quyền khác thuộc chế định hôn nhân như quyền giám hộ, thừa kế, đại diện theo pháp luật, cho nhận con nuôi, công nhận con chung…
“Cá nhân tôi ủng hộ những gì thuộc về quyền lợi, trách nhiệm chính đáng của người đồng tính nói riêng và LGBT nói chung. Với quyển sách vừa ra mắt năm ngoái, hy vọng xã hội sẽ có kiến thức và cái nhìn đúng đắn, cởi mở hơn đối với những người thuộc cộng đồng này”, TS. nói thêm.
Thùy Dương
