Trong bối cảnh trí tuệ nhân tạo (AI) đã và đang định hình thế giới số hiện nay, sự tham gia của nữ giới ngày càng được nhìn nhận như một yếu tố quan trọng để xây dựng hệ sinh thái công nghệ đa dạng và bền vững.
Từ những bộ phim viễn tưởng tuổi thơ đến những dòng code trên màn hình, nhiều bạn nữ Việt đã nhìn thấy bản thân mình trong thế giới công nghệ từ rất sớm. Bạn Nguyễn Thị Phương Anh (2002, Hà Nội) – cử nhân ngành Công nghệ thông tin tại Đại học RMIT kể rằng đam mê với AI đến với cô như một điều tự nhiên. “Năm sáu tuổi, tôi thường ngồi xem các chương trình về robot và trí tuệ nhân tạo. Sau này, bố mẹ cho đi tham quan triển lãm công nghệ, cảm giác như cả thế giới mở ra trước mắt. Từ đó tôi biết, công nghệ không phải chuyện của tương lai, mà là con đường bản thân sẽ đi”, Phương Anh chia sẻ.
Ở các tập đoàn lớn như FPT Software, 30% nhân sự hiện là nữ, trong đó nhiều người giữ vai trò quản lý nhóm AI, chuyên viên R&D hay cố vấn kỹ thuật. Cùng với đó, các cộng đồng như Women Who Code Vietnam, SheCodes, hay chương trình Google Women Techmakers đang trở thành bệ đỡ, giúp hàng nghìn phụ nữ Việt bước vào ngành này với tâm thế tự tin hơn bao giờ hết. “Phụ nữ như chúng tôi không muốn được ưu tiên. Chúng tôi chỉ cần được nhìn nhận và đánh giá đúng năng lực của bản thân” Phương Anh nói thêm.
Giấc mơ công nghệ của phụ nữ Việt, vì thế, không bắt đầu từ thời đại AI mà từ niềm tin rằng công nghệ cũng có thể mang hình dáng của phụ nữ. Và không chỉ dừng lại ở công nghệ, nó đang lan tỏa sang tài chính công nghệ, năng lượng xanh hay các dự án phát triển bền vững. Ở đó, phụ nữ Việt tiếp tục đóng vai trò dẫn dắt, kiến tạo giải pháp cho một tương lai hài hòa giữa đổi mới và trách nhiệm xã hội.
Từ đam mê đến hiện thực là một hành trình dài, đôi khi gập ghềnh hơn đối với phụ nữ. Trong ngành công nghệ, định kiến “phụ nữ không hợp với kỹ thuật” vẫn còn hiện hữu. Nhưng nhiều người đã chọn cách đối mặt và biến những áp lực thành động lực.
Khánh Ly (26 tuổi, Hà Nội), chuyên viên phát triển sản phẩm công nghệ cấp cao tại công ty Cổ phần công nghệ Teko Việt Nam, chia sẻ rằng cô từng là nữ IT duy nhất trong team 15 người. “Có thời điểm tôi phải làm việc gấp đôi để chứng minh năng lực. Tôi luôn đến công ty sớm nghiên cứu trước về phần mềm sẽ được đề cập trong cuộc họp. Tan làm, ngoài việc đọc thêm tài liệu trên các nền tảng thư viện số, bản thân tôi chủ động tham dự các triển lãm, tọa đàm giao lưu công nghệ. Đối với phụ nữ, những người đã có gia đình như tôi, việc sắp xếp thời gian để cân bằng vô cùng khó khăn. Nhưng càng khó, tôi càng muốn vượt qua. Vì nếu bỏ cuộc, người ta sẽ lại nói ‘đấy, phụ nữ mà’ ” Khánh Ly tâm sự.
Theo thống kê của Bộ Thông tin & Truyền thông, phụ nữ chỉ chiếm khoảng 15% trong tổng lực lượng lao động ngành Công nghệ thông tin (CNTT). Tuy nhiên, tỷ lệ này đang tăng nhanh: riêng trong giai đoạn 2020-2024, số sinh viên nữ học CNTT tăng hơn 35%, và nhóm này đang dần tiến vào các vị trí chiến lược trong doanh nghiệp công nghệ. Không ít nữ sinh đã chọn IT không phải vì xu hướng nghề nghiệp nở rộ, mà họ khao khát được tạo giá trị bền vững cho cộng đồng.
Sự hiện diện ngày càng rõ nét của nữ giới đang góp phần làm đa dạng góc nhìn trong quá trình thiết kế và phát triển các hệ thống trí tuệ nhân tạo. Nhiều chuyên gia cho rằng chính tư duy đa chiều, sự nhạy bén và khả năng kiên trì của phụ nữ là những yếu tố quan trọng giúp xây dựng hệ sinh thái trí tuệ nhân tạo toàn diện và nhân văn hơn.
Trên thế giới, ngày càng xuất hiện hiện nhiều nữ chuyên gia để lại dấu ấn trong ngành công nghệ trí tuệ nhân tạo. Allie K. Miller, nữ lãnh đạo và cố vấn AI, lọt vào top 100 nhân vật có ảnh hưởng nhất trong lĩnh vực AI năm 2025. Bà từng góp phần xây dựng một trong những nhóm AI đa phương thức đầu tiên của IBM Watson và thúc đẩy ứng dụng AI trong khoa học dữ liệu, chăm sóc sức khỏe và an ninh mạng. Không chỉ nổi bật về chuyên môn, Allie Miller còn tích cực khuyến khích phụ nữ tham gia STEM, tham gia các chương trình hỗ trợ nữ giới trong công nghệ và kêu gọi họ tự tin theo đuổi các ngành nghề mới của kỷ nguyên số.
Tại Việt Nam, phụ nữ cũng đang từng bước khẳng định vai trò trong hệ sinh thái công nghệ mới. Nguyễn Khánh Linh – nữ chuyên gia người Việt đầu tiên được công nhận là Google Developer Expert trong lĩnh vực Machine Learning, tích cực tham gia cộng đồng công nghệ và chia sẻ kiến thức về AI. Trong lĩnh vực y tế, tiến sĩ khoa học thần kinh Hà Thị Thanh Hương đã phát triển các mô hình AI hỗ trợ chẩn đoán bệnh Alzheimer cho người Việt, mở ra hướng ứng dụng trí tuệ nhân tạo trong y học và chăm sóc sức khỏe.
Bà Phạm Thị Thanh Huyền – Phó Giám đốc, Kế toán trưởng công ty Cổ phần SSS Việt Nam nhận định: “Trong bối cảnh trí tuệ nhân tạo và tự động hóa phát triển, yếu tố “con người” đang được định giá lại. Sự nhạy cảm xã hội, khả năng thấu hiểu và tư duy hướng người dùng vốn là đặc trưng của nữ giới, giúp họ trở thành “chất xúc tác nhân văn” trong thế giới công nghệ lạnh lùng của dữ liệu. Phụ nữ chính là những người có độ nhạy cảm xã hội cao – điều rất cần trong thiết kế sản phẩm công nghệ hướng đến con người. Khi tuyển dụng hay tổ chức các buổi tọa đàm chia sẻ về tài chính và công nghệ, tôi thường dành sự ưu ái cho phái nữ, để họ có cơ hội được tham gia, có kinh nghiệm thực chiến thêm nhiều kiến thức chuyên môn mới. Từ đó, họ càng thêm vững vàng và tự tin trên con đường phát triển sự nghiệp”.
Sự xuất hiện của nữ chuyên gia trong lĩnh vực AI không chỉ cho thấy cơ hội đang được mở rộng trong ngành công nghệ, mà còn thay đổi định kiến lâu nay rằng đây là lĩnh vực “dành cho nam giới”. Điều này góp phần làm cho các sản phẩm AI có xu hướng chú trọng nhiều hơn đến yếu tố đạo đức, trải nghiệm người dùng và tác động xã hội, những khía cạnh ngày càng được xem là cốt lõi trong kỷ nguyên trí tuệ nhân tạo.
Trong kỷ nguyên chuyển đổi số, trí tuệ nhân tạo (AI) đã trở thành nền tảng của nhiều ngành kinh tế. Mặc dù, ngày càng nhiều phụ nữ tham gia vào lĩnh vực được xem là đầy thách thức, mức độ hiện diện của họ vẫn chưa tương xứng với tiềm năng.
Các báo cáo gần đây cho thấy khoảng cách giới trong lĩnh vực AI vẫn còn rõ rệt. Theo Báo cáo Khoảng cách giới toàn cầu năm 2024 của Diễn đàn Kinh tế Thế giới, phụ nữ chỉ chiếm khoảng 28,2% lực lượng lao động trong các ngành STEM. Trong lĩnh vực dữ liệu và trí tuệ nhân tạo, tỷ lệ này vào khoảng 30%, và chỉ 19% giữ các vị trí lãnh đạo. Tỷ lệ nữ giới sử dụng các công cụ AI tạo sinh cũng chỉ khoảng 34,3%, thấp hơn đáng kể so với nam giới.
Sự chênh lệch này xuất phát từ nhiều nguyên nhân. Định kiến xã hội về nghề nghiệp kỹ thuật vẫn còn tồn tại, khiến nhiều nữ sinh ít được khuyến khích theo đuổi các ngành STEM từ sớm. Khoảng cách trong tiếp cận giáo dục và định hướng nghề nghiệp vì thế đã hình thành ngay từ bậc phổ thông.
Bên cạnh đó, môi trường làm việc trong ngành công nghệ vẫn đặt ra không ít rào cản. Cơ hội thăng tiến hạn chế và việc thiếu các hình mẫu nữ thành công khiến nhiều phụ nữ gặp khó khăn khi xác định lộ trình phát triển lâu dài. Việc thiếu vắng phụ nữ ở các vị trí lãnh đạo cũng làm chậm quá trình thay đổi văn hóa tổ chức theo hướng bình đẳng hơn.
Áp lực cân bằng giữa công việc và cuộc sống gia đình cũng là một trở ngại đáng kể. Với đặc thù cường độ làm việc cao và yêu cầu cập nhật liên tục của lĩnh vực AI, nhiều phụ nữ phải đối mặt với những lựa chọn khó khăn giữa sự nghiệp và trách nhiệm gia đình, từ đó ảnh hưởng đến quyết định gắn bó lâu dài với ngành.
Tại Việt Nam, dù phụ nữ chiếm hơn một nửa dân số và là lực lượng lao động quan trọng, việc tiếp cận các chương trình đào tạo chuyên sâu, nguồn lực nghiên cứu và hệ sinh thái khởi nghiệp công nghệ vẫn chưa đồng đều, đặc biệt ở các địa phương.
Nhiều chuyên gia cảnh báo rằng nếu các hệ thống AI chủ yếu được xây dựng bởi một nhóm, thiếu đi sự đa dạng, sản phẩm công nghệ có thể vô tình mang theo những thiên kiến xã hội. Điều này ảnh hưởng trực tiếp đến các quyết định trong những lĩnh vực quan trọng như tuyển dụng, y tế hay tài chính, nơi thuật toán ngày càng đóng vai trò then chốt.
Nhận thức được rủi ro này, nhiều quốc gia và tổ chức quốc tế đã triển khai các sáng kiến nhằm mở rộng cơ hội tiếp cận AI cho nữ giới. Tại Việt Nam, Chiến lược quốc gia về nghiên cứu, phát triển và ứng dụng AI đến năm 2030 nhấn mạnh việc phát triển nguồn nhân lực theo hướng bao trùm. Ở cấp độ quốc tế, các chương trình như “AI for All” tại Singapore và các sáng kiến của Liên minh châu Âu cũng lồng ghép yếu tố bình đẳng giới trong đào tạo và tuyển dụng. Bên cạnh chính sách, các hoạt động đào tạo, kết nối nghề nghiệp và hỗ trợ khởi nghiệp đã giúp phụ nữ tiếp cận nguồn lực và mở rộng hiện diện trong hệ sinh thái AI.
Thực tế cho thấy, trong bối cảnh AI đang thay đổi sâu rộng mọi lĩnh vực của đời sống, việc thúc đẩy sự tham gia của phụ nữ không chỉ là vấn đề công bằng xã hội mà còn là điều kiện để xây dựng một hệ sinh thái công nghệ đa dạng, sáng tạo và bền vững. Khi phụ nữ được trao nhiều cơ hội hơn, những tiềm năng phát triển còn bị bỏ ngỏ trong lĩnh vực trí tuệ nhân tạo mới có thể được khai thác tốt hơn, góp phần định hình các công nghệ phục vụ tốt hơn cho toàn xã hội.
Thùy Linh
