Sau 13 năm kể từ ngày Gay Pride “đổ bộ” vào Việt Nam, góc nhìn và cách tiếp cận của xã hội đối với cộng đồng LGBTQ+ đã có đột phá với một số tín hiệu tích cực.
Hình tượng LGBTQ+ giai đoạn 2010s, trong phim ảnh hoặc âm nhạc có bước chuyển mình rõ. Đây là lĩnh vực chiếm sự chú ý của công chúng nên thường đưa vào những đề tài thức thời. Theo đó, không thiếu những phim sử dụng hình ảnh người trong cộng đồng để gây cười, gây hài hoặc chỉ nhằm mục đích mang chút gì mới mẻ để phục vụ khán giả. Những tựa phim “vô thưởng vô phạt” nhưng ít nhiều đọng lại trong tâm trí người xem rằng LGBTQ+ luôn đi đôi với sự kệch cỡm. Không chỉ phim ảnh, mảng hài kịch cùng sự lên ngôi của nhiều gương mặt trẻ, đã sử dụng nhiều điểm tiêu cực về LGBTQ+ để tạo sự chú ý. Khó tránh khỏi tư duy cũ, bởi giai đoạn này, việc khai thác LGBTQ+ trong văn hóa giải trí Việt còn lạc hậu. Phải đến hai năm sau, tức 2014, khi “Chuyến đi cuối cùng của chị Phụng” – một phim tài liệu dài 86 phút ra đời, khán giả, đặc biệt là cộng đồng LGBTQ+ mới thở phào, bởi đã có một tác phẩm ít nhiều tôn trọng và nhìn họ bằng con mắt tích cực.
Không đợi “Chuyến đi cuối cùng của chị Phụng”, mảng điện ảnh ít nhiều cập nhật đề tài LGBTQ+ ở góc độ nghệ thuật, như “Chơi vơi” của Bùi Thạc Chuyên năm 2009 hay “Cha, con, và…” năm 2015 của Phan Đăng Di. Điểm chung hai tác phẩm này là thông điệp nhẹ nhàng, ý nhị, ẩn ức thầm kín. Một trong những thái cực của Bùi Thạc Chuyên, Phan Đăng Di là Vũ Ngọc Đãng. Từ phim đầu tay năm 2004, Vũ Ngọc Đãng đã có cái nhìn trực diện vào cộng đồng. Tiếp theo, “Hot boy nổi loạn” năm 2011 của anh là một trong những phim “boy love” đầu tiên có hai nhân vật chính thuộc cộng đồng. Sự trung thực trong cách nhìn nhận, giúp đạo diễn họ Vũ và bộ phim ghi dấu ấn.
Chủ đề “money boy” trong “Hot boy nổi loạn” không đủ gây tranh cãi bằng việc xây dựng nhân vật chính là một người đàn ông ngoài 30, nhưng phong cách ăn mặc và tính cách như một phụ nữ, trong “Để mai tính 2” của Charlie Nguyễn. Dù gây tiếng vang phòng vé, nhưng phim cũng bị đại đa số bộ phận LGBTQ+ chỉ trích thậm tệ vì xây dựng người đồng giới (ở đây nên gọi là transvestism – chủ nghĩa chuyển giới, ám chỉ người đàn ông thích cải trang thành nữ) lố lăng, kệch cỡm với nhiều biểu hiện tâm lý thái quá – dù, xét về mặt nào đó, có phần chính xác với những người cross-dressing hoặc transvestism.
Ở một góc nhìn khác, Nguyễn Bảo Châu – đạo diễn, founder của Hanoi International Queer Film Week, chia sẻ rằng, với anh “Điện ảnh không phải là một cuốn từ điển. Nó không nhằm mục tiêu định nghĩa mà là kể chuyện, kể về cuộc sống, trải nghiệm và cảm xúc của con người. Khi nói đến LGBTQ+, điều quan trọng không phải là ‘đúng đến đâu’, mà là đa dạng đến mức nào. Người LGBTQ+ không phải một kiểu mẫu duy nhất, và phim ảnh cần thể hiện được sự phong phú đó. Chúng ta hay nói đến việc thể hiện ‘chính xác’ hay không, có ‘giống thật’ hay không. Nhưng theo mình, câu chuyện không nằm ở sự chính xác, vì điều đó đòi hỏi phải có một định nghĩa cố định về LGBTQ+ như thế nào mới là đúng, và ai có quyền định ra cái ‘đúng’ đó. Khi nói đến một cộng đồng, việc cố xác định ‘đúng’ hay ‘chuẩn’ cũng là một cách ta đang đóng khung và dập khuôn cộng đồng ấy.”
Xét về mặt tích cực, phim Việt dần mất đi các nhân vật LGBTQ+ thuộc tuyến vai phụ, xuất hiện lố lăng, có kết cục đáng thương. Cũng trong quan điểm của một nhà thơ, cây bút thường xuyên quan sát dòng chảy biến động của văn hóa giải trí Nguyễn Phong Việt có nhận định: “Những người làm sáng tạo đã có cái nhìn cởi mở hơn trong việc đưa chủ đề LGBTQ+ vào tác phẩm của họ, mà cái chúng ta nhìn rõ nhất là ở góc độ điện ảnh – một trong những thứ tiếp cận công chúng rộng rãi nhất. Từ phía khán giả, khả năng tiếp cận mọi góc độ của các vấn đề trong xã hội thông qua tư duy của thời đại phẳng về mặt công nghệ, khiến cho mọi thứ trở nên dễ chịu và bớt đi những suy nghĩ cực đoan. Khi hai điểm chạm này gặp nhau, tất yếu những chủ đề từng nhạy cảm như LGBTQ+ trở nên bình thường và thoải mái hơn rất nhiều.”
Một trong những show thực tế ca nhạc hàng đầu Việt Nam năm qua – Anh trai “Say Hi” gây tranh cãi khi ban biên tập liên tục “chiêu dụ” khán giả bằng những khoảnh khắc “Queerbaiting” khiến dân tình dậy sóng. Phần lớn khán giả (nữ) tỏ ra hào hứng, phấn khích, thậm chí ủng hộ, trong khi những khoảnh khắc “Queerbaiting” ít nhiều khiến cộng đồng LGBTQ+ cảm thấy tổn thương bởi giới tính được mang ra chiêu trò, dẫn dụ. Vậy “Queerbaiting” là gì và có xấu?
Trong âm nhạc, “Queerbaiting” đã có “tổ” của nó, chính là Britney Spears và Madonna cùng nụ hôn khó quên trên sân khấu VMAs 2003. Tất nhiên, nụ hôn của hai ngôi sao nhạc Pop không đại diện cho tình yêu đôi lứa, đó có thể là nụ hôn tri ân, nụ hôn cảm tình dành cho âm nhạc… nhưng cộng đồng vẫn cho đó là chiêu trò giúp cả hai xuất hiện khắp các phương tiện truyền thông và nổi tiếng đến tận ngày nay. Ở V-biz, “Queerbaiting” xuất hiện nhiều nhất tại show “Người ấy là ai” nơi ban tổ chức ấn định màu tím là để dành cho LGBTQ+ (trong khi màu sắc thường được nhắc tới dành cho cộng đồng là màu cầu vồng). Ngoài ra, việc show này chọn sử dụng cụm từ “Giới tính thứ 3” cũng gây tranh cãi ít nhiều, so với cụm từ LGBTQ+.
Quay trở lại Anh trai “Say Hi”, nhiều khán giả cho rằng cảm giác họ bị “lừa” bởi những tình huống “Queerbaiting” tại chương trình, trong khi những khán giả khác thì mặc sức gán ghép các thần tượng của họ với nhau, bất chấp giới tính hoặc cuộc sống tình cảm riêng, gây nên một số tình huống “dở khóc dở cười”. Không chỉ Anh trai “Say Hi”, Anh trai vượt ngàn chông gai, với nhiều khoảnh khắc của Anh tài BB Trần và các đồng nghiệp, cũng gây phản ứng trái ngược. Ngoài ra, việc mời các thành viên LGBTQ+ như Gil Lê, Hà Kino… tham gia Chị đẹp đạp gió – reality show ca hát dành cho nữ, ít nhiều gây làn sóng bàn tán.
Ở lĩnh vực thời trang, việc một nhân tố LGBTQ+ tiến sâu vào các cuộc thi Hoa hậu được đánh giá là bước tiến, như trường hợp Đỗ Nhật Hà – người chuyển giới đầu tiên đăng quang Miss International Queen Việt Nam 2018, lọt chung kết Hoa hậu hoàn vũ Việt Nam 2022. Nhắc đến Miss International Queen Việt Nam (MIQVN), đây là cuộc thi chuyên nghiệp đầu tiên về người chuyển giới, mở ra sân chơi cho các thành viên trong cộng đồng LGBTQ+. Xét về mặt tích cực, MIQVN là tín hiệu lạc quan cho việc người chuyển giới dần có chỗ đứng, tiếng nói riêng. Theo tác giả Nguyễn Phong Việt: “Văn hóa đại chúng đã tiếp cận chủ để LGBTQ+ tích cực hơn. Tuy nhiên, góc độ nào đúng, góc độ nào chưa phù hợp có lẽ là một câu chuyện chưa hồi kết. Vì tính nhạy cảm của chủ đề, chúng ta nên có một kênh tham khảo chính thống, để các nhà sáng tạo khi cần làm về chủ đề LGBTQ+, có thể tìm đến sự tư vấn, hỗ trợ một cách chính xác”.
Mai Bảo Vinh – một nghệ sĩ Drag Queen và là diễn viên chia sẻ: “Giới trẻ bây giờ cởi mở và văn minh hơn rất nhiều. Các bạn ủng hộ bằng lời nói, hành động, đứng lên bảo vệ quyền lợi, hoặc đơn giản là nhìn cộng đồng LGBTQ+ như những con người bình thường, có quyền được yêu, được sống, được toả sáng. Vinh nghĩ đó là một tín hiệu tích cực, nó tiếp thêm rất nhiều động lực cho những người như Vinh dám bước ra ánh sáng, sống thật và sống vui!.”
Có lẽ sống thật, sống vui thì con người mới thăng hoa. Nghệ sĩ họ thăng hoa trong các sản phẩm nghệ thuật, với một người bình thường, họ thăng hoa trong công việc, cuộc sống và đó là điều truyền cảm hứng mà LGBTQ+ có thể làm được.
Thùy Dương
