Việc đưa tin về LGBT giúp xã hội có thêm cơ hội tiếp cận và hiểu rõ hơn về nhóm này. Tuy nhiên, do đây là một nhóm có thể đối mặt với nhiều khó khăn trong cuộc sống, nên các tác phẩm báo chí khi đề cập đến họ cần đặc biệt chú trọng yếu tố nhân văn.
Tính nhân văn là một nguyên tắc cốt lõi trong đạo đức nghề báo. Trong “10 điều quy định đạo đức nghề nghiệp người làm báo” do Hội Nhà báo Việt Nam ban hành năm 2016, điều 4 nêu rõ yêu cầu “đề cao tinh thần nhân văn, tôn trọng quyền con người; không xâm phạm đời tư, không làm tổn hại danh dự, nhân phẩm, lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân”. Định hướng phát triển báo chí nước ta hiện nay cũng đặt yếu tố nhân văn song hành với tính chuyên nghiệp và hiện đại.
Trong bối cảnh công nghiệp 4.0, cùng sự phát triển mạnh mẽ của Internet và công nghệ số, đặc biệt là sự bùng nổ của mạng xã hội, yêu cầu về tính nhân văn không chỉ đặt ra với báo chí mà còn với toàn bộ hoạt động truyền thông. Không chỉ nhà báo, mà cả những người sáng tạo nội dung trên các nền tảng như YouTube, TikTok hay người dùng Facebook, Instagram, Zalo cũng cần ý thức rõ trách nhiệm này.
Dù là một khái niệm mang tính trừu tượng, tính nhân văn lại được thể hiện rất cụ thể trong từng sản phẩm truyền thông. Một trong những ví dụ tiêu biểu chính là cách báo chí phản ánh về cộng đồng LGBT.
LGBT (lesbian, gay, bisexual, transgender) bao gồm người đồng tính nữ, đồng tính nam, song tính và người chuyển giới. Đây là cộng đồng tồn tại ở nhiều quốc gia, trong đó có Việt Nam. Do khác biệt về xu hướng tính dục so với nhóm dị tính chiếm đa số, người LGBT thường thuộc nhóm thiểu số và trước đây nhiều người phải che giấu bản thân, thậm chí chịu nhiều tổn thương trong đời sống cá nhân.
Những năm gần đây, cùng với sự cởi mở của xã hội, nhiều người LGBT đã dần công khai bản thân (come out) và nhận được sự chấp nhận, tôn trọng nhiều hơn. Báo chí – truyền thông là một trong những kênh góp phần quan trọng trong quá trình này.
Nếu như vào thập niên 1980, LGBT gần như vắng bóng trên mặt báo, thì hiện nay, chủ đề này đã xuất hiện thường xuyên trên các cơ quan báo chí lớn như Thanh Niên, Tuổi Trẻ, VnExpress với nhiều hình thức nội dung đa dạng.
Sự “bước ra ánh sáng” của cộng đồng LGBT có đóng góp đáng kể từ báo chí. Thực tế cho thấy nhận thức xã hội tại Việt Nam về LGBT đang dần thay đổi theo hướng tích cực. Khảo sát với 400 người trẻ tại Quảng Nam và Đà Nẵng cho thấy hơn 70% cho rằng báo chí đóng vai trò quan trọng trong việc đưa hình ảnh LGBT đến công chúng; riêng tại Đà Nẵng, tỷ lệ này vượt 80%.
Đa số công chúng đánh giá cao vai trò của báo chí trong việc truyền thông về LGBT. Người trong cộng đồng cũng ghi nhận những tiến bộ gần đây, với số lượng bài viết tăng lên và nội dung đa dạng hơn. Tuy vậy, vẫn còn tồn tại một số trường hợp sử dụng ngôn từ hoặc thể hiện góc nhìn chưa phù hợp, thiếu cơ sở khoa học.
Kết quả khảo sát cũng cho thấy giới trẻ ngày nay không còn xa lạ với LGBT và các hoạt động của cộng đồng này, phần lớn cảm thấy thoải mái khi tiếp xúc. Tuy nhiên, mức độ quen biết trực tiếp vẫn còn hạn chế, cho thấy nhiều người LGBT vẫn chưa thực sự cởi mở trong môi trường xã hội. Nguyên nhân có thể đến từ nỗi lo bị kỳ thị, hiểu lầm hoặc từng chứng kiến những trường hợp bị đối xử không công bằng.
Tại cả Đà Nẵng và Quảng Nam, hơn 50% người tham gia khảo sát cho biết họ từng theo dõi các chương trình có sự xuất hiện của người LGBT. Điều này cho thấy hình ảnh LGBT trên truyền thông đại chúng đã trở nên quen thuộc hơn. Truyền thông cũng đang dần thể hiện góc nhìn tiến bộ, góp phần xây dựng hình ảnh văn minh, hiện đại của cộng đồng này, giúp họ gần gũi hơn với xã hội.
Trước hết, các tác phẩm báo chí về LGBT cần lựa chọn những nội dung có giá trị thiết thực, không chỉ đối với cộng đồng LGBT mà còn với toàn xã hội. Thông tin đưa ra phải đảm bảo tính chính xác, khoa học và đáng tin cậy. Để làm được điều này, người viết cần chủ động tìm hiểu, tích lũy kiến thức chuyên môn liên quan đến giới và xu hướng tính dục. Đồng thời, các cơ quan báo chí nên thường xuyên tổ chức các hoạt động bồi dưỡng nghiệp vụ, hội thảo chuyên đề với sự tham gia của các chuyên gia, nhằm cập nhật kiến thức và nâng cao chất lượng nội dung.
Bên cạnh đó, việc xác định thái độ khi khai thác đề tài là yếu tố rất quan trọng. Người làm báo cần giữ được sự khách quan, tránh để định kiến cá nhân hay cảm xúc chi phối nội dung bài viết. Cần nhìn nhận LGBT như một bộ phận bình đẳng trong xã hội, có quyền được tôn trọng và ghi nhận những đóng góp như bất kỳ cá nhân nào khác. Đồng thời, cũng cần nhấn mạnh trách nhiệm của mỗi cá nhân trong cộng đồng LGBT đối với pháp luật và chuẩn mực đạo đức chung.
Ngoài ra, việc sử dụng ngôn từ trong các sản phẩm báo chí cần được cân nhắc kỹ lưỡng. Những từ ngữ mang tính miệt thị, xúc phạm hoặc hàm chứa định kiến cần được loại bỏ hoàn toàn. Nguyên tắc “viết đúng để tránh gây hiểu sai” phải được xem là yêu cầu bắt buộc, nhằm đảm bảo thông tin truyền tải không gây tổn thương hay hiểu lầm cho công chúng.
Một nhiệm vụ quan trọng khác của báo chí là cung cấp thông tin đúng đắn để giúp xã hội hiểu rõ hơn về LGBT, đồng thời giúp chính những người trong cộng đồng hiểu đúng về bản thân. Khi nhận thức được nâng cao, các bên sẽ có cách ứng xử phù hợp hơn, góp phần giảm thiểu xung đột, định kiến và khoảng cách trong xã hội.
Báo chí cũng cần đóng vai trò cầu nối, giúp cộng đồng LGBT tăng cường sự kết nối với xã hội. Thông qua việc phản ánh những câu chuyện tích cực, những đóng góp cụ thể, báo chí có thể góp phần xây dựng hình ảnh tích cực của LGBT, từ đó thúc đẩy sự chấp nhận và tôn trọng ngày càng rộng rãi. Đồng thời, việc cung cấp thông tin định hướng còn giúp người trong cộng đồng có thêm kỹ năng ứng xử, hòa nhập xã hội và giải quyết các vấn đề cá nhân một cách phù hợp với pháp luật và chuẩn mực chung.
Cuối cùng, trong quá trình phản ánh, báo chí cần giữ vững tính khách quan, công bằng và đúng mực. Không nên khai thác đề tài LGBT theo hướng giật gân, câu khách hay “thổi phồng” vấn đề. Việc biểu dương những thành tích, đóng góp cần đi đôi với việc phản ánh những hạn chế hoặc sai phạm (nếu có) trên tinh thần xây dựng, nhằm cảnh báo và giáo dục, chứ không phải để chỉ trích hay kỳ thị. Điều này góp phần tạo nên một môi trường truyền thông lành mạnh, nhân văn và có trách nhiệm.
Quang Thắng
