Qua quá trình quan sát từ làn sóng dân tộc chủ nghĩa đến môi trường mạng ngày càng khắc nghiệt, tôi nhận thấy cộng đồng LGBT đang phải đối diện với những thách thức hoàn toàn mới, ngay trong bối cảnh mà chúng ta tưởng chừng như đã có rất nhiều tiến bộ.
Nhìn vào những làn sóng biến động chính trị – xã hội trên thế giới, tôi nhận ra một quy luật quen thuộc đang lặp lại: khi bất ổn gia tăng, các nhóm thiểu số thường trở thành mục tiêu bị quy kết. Tôi thấy cộng đồng LGBT, trong nhiều bối cảnh, đang bị đẩy vào vị trí đó. Theo tôi, những luận điệu cho rằng họ là nguyên nhân của suy giảm dân số, xói mòn truyền thống hay thậm chí đe dọa an ninh quốc gia không chỉ thiếu cơ sở, mà còn phản ánh một chiến lược đánh lạc hướng dư luận đã quá đỗi quen thuộc.
Tôi nhận thấy chủ nghĩa quốc gia dân tộc hẹp hòi, vốn đề cao sự đồng nhất và tính thuần nhất văn hóa, rất khó chấp nhận những bản sắc cá nhân nằm ngoài “chuẩn mực đa số”. Trong trật tự ấy, tôi thấy sự đa dạng không được nhìn nhận như một giá trị, mà bị xem như một mối đe dọa. Người trong cộng đồng LGBT vì thế trở thành sự khác biệt và rất dễ bị gán ghép. Nhưng suy nghĩ sâu xa hơn, tôi cho rằng việc nhắm vào cộng đồng này còn là một lựa chọn mang tính “chi phí thấp” về mặt chính trị. Khi đời sống người dân không được cải thiện, kinh tế trì trệ, thất nghiệp gia tăng hay tham nhũng trở thành vấn đề nhức nhối, việc tạo ra một đối tượng chịu trách nhiệm sẽ giúp chuyển hướng sự chú ý của công chúng. Và theo logic đó, tôi hiểu vì sao một nhóm thiểu số ít tiếng nói như LGBT lại trở thành mục tiêu thuận tiện.
Nghiên cứu về không gian mạng, tôi thấy nếu như trước đây internet từng được xem là không gian giải phóng nơi người LGBT có thể tìm thấy cộng đồng, chia sẻ và khẳng định bản thân, thì hiện nay, tôi e ngại rằng chính không gian ấy lại đang trở thành một “con dao hai lưỡi”. Tôi nhận thấy sự phát triển của công nghệ dữ liệu và trí tuệ nhân tạo khiến việc “ẩn danh” ngày càng trở nên mong manh. Chỉ từ những tương tác nhỏ như lượt thích, bình luận hay mạng lưới bạn bè, các thuật toán đã có thể suy đoán khá chính xác xu hướng tính dục của một cá nhân. Điều này đặt ra cho tôi một suy nghĩ về một nghịch lý: giấu mình giờ đây trở nên khó khăn hơn cả việc công khai. Trong bối cảnh đó, tôi thấy hệ giá trị của tự do cũng đang dịch chuyển. Nếu trước đây, tôi nghĩ quyền được thể hiện là cốt lõi, thì nay quyền riêng tư, quyền được “không bị nhận diện” hay thậm chí là “quyền được quên” lại trở nên cấp thiết hơn bao giờ hết. Đáng chú ý, tôi quan sát thấy môi trường internet từng là nơi an toàn nay đang có dấu hiệu trở nên khắc nghiệt hơn cả đời sống thực, với sự gia tăng của phát ngôn thù ghét và các hình thức giám sát vô hình.
Tất nhiên, tôi không thể phủ nhận những tiến bộ mà phong trào LGBT đã đạt được trong nửa thế kỷ qua. Tuy nhiên, tôi hiểu rằng lịch sử chưa bao giờ vận hành theo một đường thẳng. Những gì đã đạt được không đồng nghĩa với việc tương lai sẽ tiếp tục mở rộng theo cùng một quỹ đạo. Quan sát hiện tại ở nhiều nơi trên thế giới, tôi thấy các chính sách bảo vệ quyền của người LGBT đang bị trì hoãn, thậm chí có nguy cơ đảo ngược trước sự trỗi dậy của các trào lưu bảo thủ. Theo dõi những tranh luận gay gắt trên không gian mạng, ngay cả dưới các bài đăng mang tính kỷ niệm hay kêu gọi chống kỳ thị, tôi rút ra một thực tế đáng suy ngẫm: định kiến không hề biến mất, mà nó chỉ thay đổi hình thức biểu hiện. Tôi nhận thấy sự giao thoa kỳ lạ giữa các nhóm tư tưởng tưởng chừng đối lập từ chủ nghĩa dân tộc cực đoan đến các xu hướng chính trị khác lại có thể gặp nhau ở điểm chung là sự bài xích cái khác biệt. Đối với tôi, đây không phải là hiện tượng ngẫu nhiên, mà là dấu hiệu của một môi trường xã hội đang có những biến chuyển hết sức sâu sắc.
Từ góc nhìn của mình, tôi cho rằng những biểu hiện mang tính bề nổi như các cuộc thi sắc đẹp dành cho người chuyển giới, những câu chuyện “come out” của người nổi tiếng hay các sản phẩm giải trí có sự hiện diện của LGBT, dù mang lại ý nghĩa tích cực, nhưng vẫn chưa đủ để tạo ra thay đổi bền vững. Tôi thấy chúng chủ yếu chỉ tác động ở tầng nhận thức, trong khi gốc rễ của vấn đề lại nằm sâu ở cấu trúc xã hội. Tôi tin rằng điều cần thiết hơn là những chuyển biến ở các tầng sâu: giáo dục giúp hình thành tư duy tôn trọng sự khác biệt, truyền thông có trách nhiệm định hướng dư luận, và đặc biệt là chính sách pháp luật bảo đảm quyền bình đẳng. Khi những trụ cột này chưa chuyển động tương xứng, tôi e rằng mọi tiến bộ đều dễ trở thành tạm thời.
Hơn bao giờ hết, tôi thấm thía rằng cuộc đấu tranh cho quyền bình đẳng của cộng đồng LGBT chưa bao giờ là một chiến thắng “một lần cho mãi mãi”. Đó là một quá trình liên tục, đòi hỏi chúng ta sự tỉnh táo trước cả những thành tựu đã đạt được lẫn những thách thức mới đang hình thành. Tôi rất tâm đắc với lời nhấn mạnh của Coretta Scott King: “Freedom is never really won. You earn it and win it in every generation.” Đối với tôi, tự do không phải là thứ có thể cất giữ vĩnh viễn, mà là giá trị cần được bảo vệ và tái khẳng định qua từng thế hệ. Trong một thế giới đang thay đổi nhanh chóng, tôi tin rằng điều quan trọng không chỉ là mở rộng quyền, mà còn là giữ cho những quyền đã có không bị thu hẹp. Và trên hết, tôi khẳng định rằng đó không thể là trách nhiệm của riêng một cộng đồng nào, mà là bài toán chung của toàn xã hội mà tất cả chúng ta đều phải dự phần.
Minh Tâm
