Trong những năm gần đây, “feminism” (chủ nghĩa nữ quyền, chủ nghĩa bình quyền) trở thành một khái niệm quen thuộc trên mạng xã hội. Từ các phong trào đòi quyền cho phụ nữ ở phương Tây đến những tranh luận về bình đẳng giới trong đời sống hiện đại, nhiều người thường xem đây là sản phẩm của thời đại mới hoặc một tư tưởng du nhập từ bên ngoài.
Theo định nghĩa của Cơ quan Liên Hợp Quốc về Bình đẳng giới và Trao quyền cho phụ nữ (UN Women), feminism là niềm tin rằng mọi người, không phân biệt giới tính, đều xứng đáng được trao quyền và cơ hội bình đẳng. Tuy nhiên, nhìn lại lịch sử, có thể thấy câu chuyện về nữ quyền ở Việt Nam không hề mới.
Cách đây hơn một thế kỷ, trong bối cảnh xã hội Việt Nam chuyển mình mạnh mẽ dưới tác động của giáo dục mới và sự phát triển của báo chí quốc ngữ, những cuộc thảo luận về vị thế phụ nữ đã bắt đầu xuất hiện. Chúng nằm trong các tranh luận rộng hơn về hiện đại hóa, cải cách xã hội và tương lai đất nước trong thời kỳ thuộc địa.
Trong xã hội truyền thống, vai trò của phụ nữ chủ yếu được định hình bởi các chuẩn mực Nho giáo. Quan niệm “tam tòng” (theo cha, theo chồng, theo con) cùng các tiêu chuẩn “công, dung, ngôn, hạnh” đã đặt phụ nữ vào khuôn khổ của đời sống gia đình, nhấn mạnh việc nội trợ, giữ gìn phẩm hạnh và chuẩn mực ứng xử.
Tuy nhiên, bước sang đầu thế kỷ XX, xã hội bắt đầu thay đổi. Những cải cách giáo dục cùng sự phổ biến của chữ quốc ngữ đã mở ra không gian mới cho các cuộc thảo luận xã hội, trong đó có vấn đề quyền phụ nữ.
Một trong những diễn đàn quan trọng khi đó là báo chí phụ nữ. Năm 1918, tờ Nữ Giới Chung ra đời, được xem là tờ báo đầu tiên dành riêng cho phụ nữ ở Việt Nam, do nữ sĩ Sương Nguyệt Anh làm chủ bút. Tờ báo đề cập đến nhiều vấn đề như giáo dục phụ nữ, cải cách đạo đức và đời sống gia đình. Dù chỉ tồn tại trong thời gian ngắn, nó đã mở ra một diễn đàn công khai đầu tiên để các vấn đề của phụ nữ được đưa ra thảo luận.
Trong những năm tiếp theo, các cuộc thảo luận về nữ quyền tiếp tục được mở rộng. Đến cuối thập niên 1920, nhiều nữ trí thức xuất hiện trên báo chí và văn đàn, như Huỳnh Thị Bảo Hòa hay Phan Thị Bạch Vân, với các bài viết và tác phẩm phản ánh vị thế của phụ nữ trong xã hội đang biến đổi.
Một dấu mốc quan trọng là sự ra đời của Phụ Nữ Tân Văn (1929-1935), tờ báo phụ nữ thứ hai tại Nam Kỳ. Thành công của tờ báo này góp phần mở rộng không gian đối thoại, kéo theo sự xuất hiện của nhiều tờ báo do phụ nữ sáng lập hoặc điều hành.
Các cuộc tranh luận về nữ quyền khi ấy không chỉ đến từ phụ nữ. Nhà giáo Đặng Văn Bảy, trong tác phẩm Nam Nữ Bình Quyền (1925-1927), đã lập luận rằng phụ nữ xứng đáng được hưởng quyền bình đẳng và được công nhận trong đời sống xã hội.
Từ thập niên 1930, báo chí phụ nữ trở thành một hiện tượng đáng chú ý. Trong giai đoạn 1930-1935, cả ba miền Bắc – Trung – Nam đều có các tờ báo dành cho phụ nữ. Sau đó, gần như luôn tồn tại ít nhất một tờ báo phụ nữ đang lưu hành, tạo nên một không gian đối thoại liên tục và sôi nổi.
Nhờ hệ thống báo chí và xuất bản phát triển, trí thức và công chúng đã cùng nhau đặt ra nhiều câu hỏi quan trọng: phụ nữ có nên được học hành? Có nên tham gia đời sống xã hội? Và trong tiến trình hiện đại hóa, vai trò của phụ nữ cần được nhìn nhận như thế nào?
Phong trào phụ nữ ở Việt Nam phát triển trong bối cảnh đặc biệt, khi đất nước vừa chịu ách thống trị của thực dân vừa trải qua các cuộc kháng chiến giành độc lập. Theo nhà sử học Bùi Trân Phượng, các cuộc tranh luận về nữ quyền thời kỳ này chịu ảnh hưởng từ hai yếu tố lớn: di sản tư tưởng phụ hệ kéo dài nhiều thế kỷ và sự kiểm soát chính trị của chính quyền thuộc địa.
Trong thời chiến, hình ảnh phụ nữ thường gắn với lòng dũng cảm và sự hy sinh. Câu nói “giặc đến nhà đàn bà cũng đánh” thể hiện cách xã hội nhìn nhận phụ nữ như những người sẵn sàng đứng lên bảo vệ đất nước.
Sau chiến tranh, quyền phụ nữ ngày càng gắn với mục tiêu xây dựng quốc gia. Việc giáo dục phụ nữ không chỉ được xem là vấn đề bình đẳng giới mà còn là cách đào tạo nguồn nhân lực phục vụ sự phát triển đất nước.
Hình ảnh phụ nữ Việt Nam trong thời diểm đất nước mới lập lại hòa bình. Nguồn: Thái Sơn, Trần Duy Trúc/Bảo tàng Phụ nữ Việt Nam
Hơn một thế kỷ kể từ những cuộc tranh luận đầu tiên, vấn đề quyền phụ nữ và bình đẳng giới vẫn tiếp tục được nhắc đến trong đời sống xã hội Việt Nam. Nhìn lại lịch sử báo chí và phong trào trí thức đầu thế kỷ XX cho thấy rằng, nữ quyền không phải là một khái niệm mới du nhập, mà đã hiện diện từ rất sớm trong đời sống tư tưởng của người Việt.
Trâm
